"Wiadomości Księgarskie" nr 69

Panie Profesorze. Jest Pan prezesem obchodzącego właśnie dziewięćdziesięciolecie swojej działalności Towarzystwa Bibliofilów Polskich w Warszawie. Uściślijmy może, kogo Towarzystwo skupia? Czym jest bibliofilstwo? Sprawa wydaje się prosta: bibliofil to człowiek, który kocha książki i kolekcjonuje je. Ale czy taka definicja wystarczy?

Zaczął Pan chyba od najtrudniejszego pytania. Odpowiedzi na nie można by poświęcić całe sympozjum. W środowisku polskich bibliofilów już od lat spieramy się o to, co oznacza ten termin. Nie mamy jeszcze ostatecznej, jednoznacznej odpowiedzi, prawdę mówiąc chyba nikt rozsądny takiej odpowiedzi nie oczekuje i wydaje mi się, że to bardzo dobrze. Na pewno bibliofil to ktoś, kto chce obcować z książkami, chce je mieć, chce je czytać. Ktoś, kto ceni sobie nie tylko sam tekst, który znajduje się w książkach, ich intelektualny czy słowny przekaz, ale również szatę graficzną, kształt, wszelkie walory estetyczne, takie jak piękna oprawa, ilustracja, typografia, jakość papieru i staranność wykonania. Na pewno ceni sobie rzadkość, poszukuje więc nie wydań masowych, ale tych unikatowych.

Winston Churchill to jedna z najbarwniejszych i najbardziej fascynujących postaci wieku XX, polityk, historyk, literat, celebryta, postać wielowymiarowa i kontrowersyjna. Zwłaszcza Polacy doznali z jego inicjatywy wielu krzywd i upokorzeń narodowych, choć prawdą jest, że Churchill nigdy nie spotkał polskiego męża stanu godnego jego geniuszu. Gorzkim jest też fakt, że przyczyny takiego stanu rzeczy nie wynikały z jego osobistych uprzedzeń do polskiej nacji, ale z twardego realizowania reguł gry politycznej, która wówczas dla Polski układała się wyjątkowo niekorzystnie. Faktem jest też, że Churchill płacił „polską monetą” w każdej sprawie, która mogłaby się okazać korzystna dla Imperium Brytyjskiego, był przy tym często politykiem brutalnym i agresywnym. Ale takie były, są i będą wymogi gry politycznej i niestety sternicy polskiej racji stanu nie chcieli bądź nie umieli przyjąć tej zasady, jako niezbędnej do wszelkich negocjacji decydujących o tym, czy wojnę przegrywa się katastrofalnie, czy tylko przegrywa. Powyższy wstęp może budzić niejakie zdziwienie, zważywszy na tytuł eseju, ale w dalszym ciągu narracji stanie się to zrozumiałe.

Od nowelizacji „Ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami” (Dziennik Urzędowy 2010 nr 75, poz. 474) minęło kilkanaście miesięcy, możemy więc już pokusić się o pewne uwagi dotyczące przywozu i wywozu zabytków, a w szczególności książek i innych obiektów antykwarycznych.

Ruch społeczny środowiska księgarskiego ma długą, bogatą tradycję. Szeroko pisaliśmy o tym w roku 2006 na półwiecze SKP. Kiedy w 1955 roku debatowano nad kształtem nowej organizacji księgarskiej, było do czego się odwołać. W listopadzie 1956 roku na zjeździe założycielskim w Wiśle powołana została nowa reprezentacja środowiska księgarskiego – Stowarzyszenie Księgarzy Polskich. W składzie zarządu głównego w większości znaleźli się wybitni księgarze o bogatym, jeszcze przedwojennym doświadczeniu zawodowym i wielkim autorytecie w środowisku. W programie mieściło się dążenie do większej samodzielności ekonomicznej i programowej księgarń, zmiany w systemie planowania obrotów, uregulowanie stosunków z wydawcami, zdjęcie z księgarzy odpowiedzialności za nietrafione nakłady poprzez powołanie komisowego przedsiębiorstwa hurtowego, decentralizacja współpracy z bibliotekarzami, podnoszenie kwalifikacji kadr księgarskich. W sierpniu 1957 roku ukazał się drukiem pierwszy numer „Księgarza”, organu prasowego Stowarzyszenia. Szczególną opieką programową SKP objęło szkolnictwo zawodowe. Czołowi działacze Stowarzyszenia byli autorami programów nauczania, tworzyli podręczniki do nauki zawodu, czuwali nad poziomem praktyk zawodowych w księgarniach.

Obraz dziejów polskiej książki po roku 1945, przez cały okres, który dzisiaj nazywamy umownie PRL-em, był wbrew pozorom znacznie zróżnicowany. Tutaj chcielibyśmy przedstawić sytuację w pierwszych latach po zakończeniu działań wojennych i funkcjonowanie w tym okresie rynku książki, bo tak niewątpliwie należy traktować tę działalność – właśnie jako w miarę normalnie funkcjonujący rynek książki, w odróżnieniu od później stosowanego sztucznego terminu „ruch wydawniczy”, co pozostało zresztą jeszcze w nazwie cennej cyklicznej publikacji Biblioteki Narodowej.